Sự chuyển dịch chiến lược của các NHTW: Lạm phát "mới" loại bỏ năng lượng

Lạm phát luôn là một chỉ số kinh tế đầy biến động, thường bị ảnh hưởng bởi các cú sốc bên ngoài khiến cho việc đo lường xu hướng cơ bản trở nên khó khăn. Chỉ số giá tiêu dùng tổng thể hay còn gọi là lạm phát headline thường bị chi phối bởi những biến động này, dẫn đến việc không phản ánh chính xác áp lực giá cả nội địa. Để khắc phục, các ngân hàng trung ương truyền thống loại trừ giá năng lượng và thực phẩm khỏi tính toán, tạo ra lạm phát cốt lõi nhằm tập trung vào phần phản ánh sức ép từ nhu cầu nội địa, vốn là lĩnh vực mà chính sách tiền tệ có thể can thiệp hiệu quả nhất.

Tuy nhiên kể từ đợt tăng vọt lạm phát giai đoạn 2021-2023, một sự chuyển dịch đáng chú ý đã xuất hiện khi nhiều ngân hàng trung ương lớn bắt đầu nhấn mạnh thêm vào lạm phát không bao gồm năng lượng, coi đây là chỉ số bổ sung quan trọng để đánh giá tính bền vững của quá trình giảm lạm phát.

Lý do cho sự chuyển dịch này mang tính kép, bao gồm cả khía cạnh cơ học và hành vi. Về mặt cơ học, giá năng lượng thường dao động mạnh do yếu tố địa chính trị và cung cầu toàn cầu, có thể che lấp các xu hướng lạm phát nội địa. Một sự sụt giảm mạnh giá năng lượng có thể khiến lạm phát headline trông như đang hội tụ về mục tiêu, ngay cả khi tăng trưởng lương và lạm phát dịch vụ vẫn cao.

Theo ý nghĩa cơ học, tập trung vào lạm phát không bao gồm năng lượng giúp các nhà hoạch định chính sách đánh giá chính xác hơn liệu áp lực cơ bản có thực sự giảm hay chỉ bị che đậy tạm thời bởi những biến động từ giá xăng dầu.

Về khía cạnh hành vi, giá thực phẩm chiếm tỷ trọng lớn trong chi tiêu hộ gia đình và được theo dõi thường xuyên, ảnh hưởng trực tiếp đến kỳ vọng lạm phát và yêu cầu tăng lương. Ngân hàng Trung ương Anh đã chỉ ra rằng giá thực phẩm có thể quan trọng hơn giá năng lượng trong việc định hình kỳ vọng lạm phát, bởi lẽ các hộ gia đình mua thực phẩm thường xuyên trong khi không phải ai cũng mua xăng dầu hàng ngày.

Việc không loại trừ thực phẩm khỏi tính toán giúp giữ lại thông tin quan trọng về cách kỳ vọng hình thành, trong khi vẫn loại bỏ yếu tố biến động nhất là năng lượng vốn chủ yếu do yếu tố ngoại sinh quyết định.

Các ngân hàng trung ương lớn đã thể hiện sự chuyển dịch này qua giao tiếp chính sách gần đây. Tại Khu vực đồng euro, Trưởng kinh tế gia ECB Philip Lane liên tục nhấn mạnh rằng sự giảm bền vững của lạm phát không bao gồm năng lượng là điều kiện cần thiết để tin tưởng vào quá trình giảm lạm phát, vì lạm phát headline dễ bị ảnh hưởng bởi biến động năng lượng.

Tại cuộc họp chính sách đầu tháng 2 năm 2026, Chủ tịch ECB Christine Lagarde cũng xác nhận điều này khi chỉ ra rằng trong khi lạm phát năng lượng đang âm 4,1% trong tháng 1 năm 2026, thì lạm phát loại trừ năng lượng và thực phẩm vẫn đang ở mức 2,2%, một mức đủ để họ thận trọng và giữ nguyên lãi suất.

Tương tự, Fed, ECB, BoE và Riksbank đều sử dụng chỉ số này như một công cụ chẩn đoán bổ sung, nhấn mạnh rằng áp lực lạm phát nội địa mới là hướng dẫn chính cho chính sách thay vì biến động ngắn hạn từ năng lượng. Sự nhấn mạnh này không phải là bác bỏ lạm phát cốt lõi mà là sự tinh chỉnh để phù hợp hơn với môi trường mà các cú sốc năng lượng xảy ra thường xuyên và lớn hơn.

Dữ liệu gần nhất từ các nền kinh tế lớn cho thấy lạm phát không bao gồm năng lượng thường ổn định hơn so với lạm phát headline, cung cấp tín hiệu rõ ràng hơn về áp lực giá cả cơ bản.

Tại Mỹ, Cục Phân tích Kinh tế không công bố chỉ số PCE loại trừ năng lượng riêng biệt, do đó giới phân tích thường sử dụng CPI để tham chiếu. Mặc dù mục tiêu chính thức của Fed là lạm phát PCE 2%, CPI được công bố đầu tháng trong khi PCE công bố cuối tháng, vì vậy CPI thường là đầu vào quan trọng cho các cuộc thảo luận của Ủy ban Thị trường Mở Liên bang.

Dữ liệu từ Cục Thống kê Lao động Mỹ cho thấy lạm phát CPI không bao gồm năng lượng ổn định ở mức 2,6% vào tháng 1 năm 2026, so với lạm phát headline là 2,4%. Đáng chú ý, chỉ số này duy trì ổn định gần 2% cho đến năm 2021 trước khi tăng vọt do lạm phát toàn cầu, và hiện nay ít biến động hơn headline nhờ loại bỏ yếu tố năng lượng.

Các chuyên gia từ J.P. Morgan và Bloomberg nhận định rằng sự ổn định này giúp Fed đánh giá tốt hơn tính bền vững của giảm lạm phát, đặc biệt khi lạm phát nhà ở vẫn là động lực chính và giá vé máy bay tăng vọt 6,5% trong tháng 1 báo hiệu sức cầu trong lĩnh vực dịch vụ vẫn rất mạnh mẽ.

Trong Khu vực đồng euro, HICP không bao gồm năng lượng đạt 2,3% vào tháng 1 năm 2026, so với headline 1,7% theo dữ liệu từ Eurostat và ECB. Nếu loại trừ cả năng lượng và thực phẩm, lạm phát cốt lõi ở Eurozone là 2,2%. Chỉ số này ổn định trước đợt tăng vọt 2021 và hiện cung cấp tín hiệu mượt mà hơn về áp lực nội địa.

Báo cáo từ ECB và IMF nhấn mạnh rằng với lạm phát headline dễ bị ảnh hưởng bởi giá dầu, lạm phát không bao gồm năng lượng là chỉ báo quan trọng để xác nhận quá trình giảm lạm phát đang trên đà vững chắc. ECB đang rơi vào thế tổng thể dưới mục tiêu nhưng phần lõi vẫn trên mục tiêu, và đây chính là lúc chỉ số loại trừ năng lượng phát huy giá trị giúp ECB bình tĩnh hơn trong việc cắt giảm lãi suất.

Tại Vương quốc Anh, Văn phòng Thống kê Quốc gia ghi nhận CPI không bao gồm năng lượng ở mức 3,2% vào tháng 1 năm 2026, so với headline 3,0%. Chỉ số này ổn định hơn headline trước lạm phát tăng vọt và hiện phản ánh áp lực từ dịch vụ và lương cao.

Các nhà phân tích tại ING và Capital Economics đều nhấn mạnh rằng lạm phát dịch vụ vẫn còn dai dẳng ở mức 4,4%, cao hơn nhiều mức lý tưởng để BoE có thể thoải mái nới lỏng. Chuyên gia từ Bank of England lưu ý rằng giá thực phẩm ảnh hưởng mạnh đến kỳ vọng lạm phát do tần suất mua sắm, nên giữ lại yếu tố này giúp BoE nắm bắt tốt hơn hành vi hộ gia đình, đồng thời loại bỏ biến động năng lượng để tập trung vào áp lực nội địa.

Ở Thụy Điển, Riksbank theo đuổi mục tiêu CPIF, tức là CPI với lãi suất cố định, và so sánh tự nhiên nhất là với CPIF loại trừ năng lượng. Statistics Sweden và Riksbank cho thấy CPIFXE đạt 1,7% vào tháng 1 năm 2026, so với CPIF 2,0%. Cả hai chuỗi dữ liệu có phần biến động nhiều hơn so với các quốc gia khác, nhưng lạm phát không bao gồm năng lượng vẫn ổn định hơn headline, đặc biệt trước đợt tăng vọt lạm phát 2021-2022.

Báo cáo từ ING và Riksbank dự báo chỉ số này sẽ giảm tạm thời xuống 1% vào quý 3 năm 2026 do cắt giảm VAT và thuế điện, nhưng sẽ phục hồi gần 2% vào năm 2027, nhấn mạnh vai trò của nó trong hướng dẫn chính sách.

Sự chuyển dịch này phản ánh bài học từ lạm phát 2021-2023, khi các cú sốc năng lượng che lấp áp lực nội địa dẫn đến phản ứng chậm trễ. Các chuyên gia từ Brookings Institution và IMF cảnh báo rằng trong môi trường toàn cầu hóa giảm sút và biến đổi khí hậu, áp lực lạm phát có thể tăng, đòi hỏi các ngân hàng trung ương tăng cường độc lập để chống lại áp lực chính trị.

Báo cáo từ J.P. Morgan cho thấy lạm phát cốt lõi toàn cầu vẫn ở mức 3% kể từ năm 2024, khiến chính sách tiền tệ phân hóa: Fed có thể giữ nguyên lãi suất năm 2026 do áp lực tại Mỹ vẫn cao, trong khi ECB và BoE có thể nới lỏng dần. Tại các nền kinh tế mới nổi, lạm phát không bao gồm năng lượng giúp phân biệt giữa cú sốc ngoại sinh và nội sinh, hỗ trợ điều chỉnh chính sách phù hợp.

Các tổ chức và chuyên gia chỉ ra rằng, việc đối chiếu dữ liệu thời gian cho thấy sự nhất quán: lạm phát không bao gồm năng lượng ổn định hơn, ít biến động và phản ánh tốt hơn xu hướng trung hạn.

Tuy nhiên số liệu có thể chênh lệch do thời điểm công bố, ví dụ dữ liệu Mỹ từ BLS tháng 1 năm 2026 khớp với xu hướng giảm nhưng cần theo dõi cập nhật để tránh sai lệch. Sự tinh chỉnh này không bác bỏ lạm phát cốt lõi mà bổ sung, giúp các ngân hàng trung ương ứng phó tốt hơn với cú sốc năng lượng thường xuyên.

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đầy bất ổn, sự tập trung vào lạm phát không bao gồm năng lượng đại diện cho sự thích ứng thông minh của các ngân hàng trung ương, đảm bảo chính sách tiền tệ tập trung vào áp lực nội địa bền vững. Điều này không chỉ hỗ trợ ổn định giá cả mà còn củng cố niềm tin thị trường, đặc biệt khi lạm phát headline có thể bị méo mó bởi yếu tố ngoại sinh.

Khi các quan chức Fed, ECB hay BoE nói về việc cần thấy bằng chứng thuyết phục hơn trước khi cắt giảm lãi suất, rất có thể họ đang nhìn vào chỉ số ex-energy thay vì CPI tổng thể hay thậm chí là core CPI.